Het verhaal van Breede


Intiem ensemble

Intiem ensemble

Kerk en pastorie

Kerk en pastorie

Kerk van Breede

Kerk van Breede

Intiem ensemble

Als beeldmerk voor het dorp Breede is gekozen voor een grote, monumentale eik in groen en wit. Breede is een bomenrijk plaatsje, dat grenst aan het dorp Warffum. Het witte 13de-eeuwse zaalkerkje steekt mooi af tegen de groene omgeving. De gebouwen die dicht bij elkaar staan, vormen een intiem ensemble in het groen. Het beeld past bij de intieme dorpsfeer van vroeger, toen Breede een levendige gemeenschap vormde. De belangrijkste gebouwen van het dorp liggen dicht bij elkaar, de kerk, de school, de pastorie, de woning van de onderwijzer en het kerkhof. Hier speelde het leven zich af en werden hoogtijdagen gevierd. Hier trouwde men, werd men gedoopt, ging iedereen naar school en werd men uiteindelijk begraven.

Statig bosgehucht

Het dorpsleven van Breede is sfeervol beschreven door Jan Gerhard Toonder, de broer van Marten Toonder, in de boeken Eiland in de verte en De oudste ochtend. Hij beschreef hierin het dorpsleven zoals zijn vader, Marten Toonder sr., het heeft ervaren. Zijn vader woonde in Warffum, maar zat in ‘het statige bosgehucht’ Breede op school. In het boek komt de kleine, veilige wereld die het dorp was goed naar voren:

"In het begin was de kenbare wereld klein en veilig. Zij werd begrensd door de heg en de greppel; daar buiten lag een ieders land, waarin alles te groot en onbegrijpelijk was, een land voor reuzen en kolossen, waarvan een op de arm meegedragen kind alleen verwarrende glimpen op kon vangen." (Eiland in de verte, 7)

Arme dorpsgemeenschap

Uit het boek spreekt de knusheid van de arme dorpsgemeenschap. Veel inwoners zijn erg arm, waaronder de grootmoeder van Marten. Zijn eerste jaren brengt hij grotendeels alleen door in een kinderstoel, als zij uit werken moet. De standsverschillen zijn in het hele leven verweven. Als Martens oom Tjerk komt te overlijden volgt er een hele sobere begrafenis. Voor een arme geldt namelijk slechts ‘halve rouw’: de koets wordt door één in plaats van twee paarden getrokken en alleen de kleine klokken worden geluid.

Een nieuwe wereld

Hoewel het dorp nooit meer dan 100 inwoners heeft gehad, had het dorp wel een eigen school. Lutje Marten is nog klein als hij naar het schooltje in Breede gaat. Te midden van de grotere kinderen loopt hij ieder dag de lange weg af langs de Westervalge naar Breede naar school:

"Hier en daar stonden arbeidershuisjes langs de weg, soms met een zich wassende kat in de vensterbank, een geit grazend aan de rand van de sloot, een gekromde en nutteloos geworden opa in een rieten stoel op het straatje om van de zon te genieten en soms ook wel met een wachtend kind voor de deur, dat zich dan bij hen aansloot om mee te gaan naar de school." (Eiland in de verte, p. 87)

Knusse dorpssfeer

De kleine Marten mag naar school als zijn grootvader is gestorven. Grootmoeder Maike moet nu immers in haar eentje het geld verdienen en moet daarvoor lange dagen op het land werken. Marten is eigenlijk nog iets te jong, en te arm om naar school te gaan, maar hij gaat toch - en blijkt al snel een bijzonder pientere leerling. In het boek komt de knusse sfeer van het dorp Breede mooi naar voren:

"Hij was nog maar half gerustgesteld toen hij de school te zien kreeg – een laag, klein gebouw, dat dicht naast de kerk stond, met dezelfde knusheid als waarmee de speelplaats aan het kerkhof grensde; een gebouw van maar één verdieping met een paar lokalen, dat echter op hem een indruk van kolosaalheid maakte omdat de gevel beheerst werd door een te brede en te hoge deur, nu hongerig geopend om de kinderen op te slokken in de grotachtige duisternis van de gang."(Eiland in de verte, p. 88)

Grauwe wolken en dode klei

Op school valt de intelligentie van de kleine Marten al snel op. Zijn docenten stimuleren hem om door te leren. Het zet de deur open naar een hele nieuwe wereld, weg van de armoede:

"Maar de wereld is hoger dan deze grauwe wolken en dieper dan deze dode klei; de wereld is wijder dan deze in kou gedompelde polders en brengt groter rijkdom voort dan de guldens der diaconie. Marten stapte iedere ochtend, wanneer hij zijn klompen schraapte op het rammelende rooster achter de schooldeur, van die ene wereld der benepen armoe in die andere van eindeloze wijdheid." (Eiland in de verte, 114)

Van schippersknecht tot kapitein

In de loop der jaren heeft hij allerlei beroepen waaronder koeienhoeder, eierraper, robbenjager op het eiland Rottum. Hierna weet de leergierige Marten een baantje te krijgen als schippersknecht en behaalt hij het stuurmansdiploma voor de Grote Stoomvaart, en het stuurmansdiploma voor de Grote Zeilvaart, waarna hij zich van matroos tot kapitein weet op te klimmen. Hij bereist zo de halve wereld en breekt definitief met het kleine dorp uit zijn jeugd. Aangemoedigd door zijn kinderen begint hij op zijn 75ste met het op papier zetten van zijn verhalen uit zijn jeugd, die later door zijn zoon Jan Gerhard Toonder worden bewerkt en uitgegeven. 

Geschiedenis van de plaatsnaam

Breede (Gronings: Breij) is de naam van een buurtschap dat aan het Noord-Groninger dorp Warffum grenst. Vroeger was Breede onderdeel van de gemeente Warffum, thans behoort het tot de gemeente Eemsmond.


twitter youtube instagram facebook